حق تعالى اول است به اعتبار آن كه مبدأ ظهور جميع حقايق است . و از آن جايى كه علت مطلقه ، صورت تماميت معلولات خود مىباشد و نهايت كمال معلول آن است كه به اصل خود پيوندد و از همان جا كه به ظهور پيوسته است ، بايد به همان مبدء ظهور و تجلى پيوندد ، حق تعالى غايت حقيقى نيز مىباشد كه « النهايات هي الرجوع إلى البدايات » و « إِنَّا لِلَّهِ وَ إِنَّا إِلَيْهِ راجِعُونَ » . فرقتي لو لم تكن في ذا السكون * لم يقل : إنّا إليه راجعون راجع آن باشد كه بازآيد به شهر * سوى وحدت ، آيد از تفريق دهر . اصولا در اين قسم از آيات متشابهات ، از تأويل مفرّى نيست ، مثلا اين بحث پيش مىآيد كه آيا مراد از اوليت ، اوليت زمانى است و كذلك آخريت و يا آن كه مراد از اوليّت ، اوليت ذاتى و علّى است ، چه آن كه تقدم علت بر معلول و تأخر معلول از علت فياضهء وجود ، تقدم ذاتى و سرمدى و تأخر ذاتى است نه زمانى . و ديگر آن كه بدون اعدام حقايق نيز آخريت تحقّق دارد ، چون مآل اشيا در قيامت ، حضور در محضر حق و بازگشت به او است . و اين معنا ، از آيات متعدد استفاده مىشود . بيان اختلاف مشارب و مسالك در معاد بنابر مشرب تحقيق ، تحقّق معاد ، امرى ضرورى طبيعت و حقيقتى لازم غير منفك از خلقت است ؛ چه آن كه بنابر مذهب برهان و عقل ، علاوه بر اين كه اصل وجود حقايق از جمله انسان ، داراى غايتى است كه بايد به آن برسد و هيچ موجودى عبث به وجود نيامده است به خصوص انسان كه از ماده تجرد دارد ، اگر چه اولين طليعهء وجود ، در مادهء جسمانى ظاهر شده ، ولى از آن جايى كه ذاتا مجرد است و بعد از حصول تجرد ، به واسطهء تقيد به مادهء متحرك ، به طور منظم و مرتب به سوى تكامل ، متحرك و روان است ، غايت وجودى او نيل به مقام و مرتبهء اعلاى از تجرد مىباشد ، اگر چه مرتبهء نازل وجود او - از باب آن كه انسان ، مظهر كامل اسما و صفات الهى است - به تجرد تام و تمام ، نايل نشود و هميشه داراى بدن و